jareck

Kr�l w �wietnej formie

jareckr@NOSPAM.gazeta.pl — Sat, 12 May 2012 08:18:52 +0200

Jedna z nowszych ksi��ek Stephena Kinga – „Czarna bezgwiezdna noc” kryje w sobie silny �adunek w postaci czterech elektryzuj�cych historii. Trzy z nich to zasadniczo kryminalno-psychologiczne minipowie�ci, w kt�rych ilo�� pierwiastk�w fantastycznych jest znikoma lub wr�cz r�wna zeru (duch nawiedzaj�cy narratora „1922” r�wnie dobrze mo�e by� jedynie majakiem spowodowanym zaka�eniem i wysok� gor�czk�). Jedynie przedostatni tekst, wyra�nie kr�tszy od pozosta�ych, to fantastyka w czystej postaci, ale nawet tu mistrz grozy nie straszy potworami mieszkaj�cymi w ciemno�ci. I bardzo dobrze, bo kierunek jaki obra� – zar�wno pod wzgl�dem stylu, jak i doboru temat�w – okaza� si� jak najbardziej s�uszny. Kr�l jest w �wietnej formie i d�ugo jeszcze pozostanie na tronie.

W „Ciemnej bezgwiezdnej nocy” zagl�damy g��boko w psychik� bohater�w, gdy� autora najbardziej interesuje drugie, mroczniejsze „ja” ukryte w ka�dym z nich. W niekt�rych przypadkach ujawnia si� ono w sytuacjach ekstremalnych, pod wp�ywem wstrz�su lub najgorszej traumy. Nadzwyczaj silne, negatywne emocje odgrywaj� wi�c w ksi��ce rol� kluczow�. King potrafi z pieczo�owito�ci� ukaza� motywy zbrodni, ale te� jej wszelkie konsekwencje, kt�re dotycz� zar�wno ofiar, jak i samych sprawc�w. Wi�kszo�� poruszanych kwestii niew�tpliwie nale�y do wagi ci�kiej – szale�stwo psychopat�w, gwa�ty, zwi�zany z tym wstyd i milczenie, wymierzanie sprawiedliwo�ci na w�asn� r�k�, budowanie szcz�cia kosztem krzywdy i cierpienia innych. Jest te� miejsce na refleksje o tym, jak s�abo mo�na zna� drugiego cz�owieka, nawet je�li sp�dzi�o si� u jego boku wi�ksz� cz�� ycia. Nigdy nie da si� go pozna� do ko�ca, nigdy ca�kowicie. Wszyscy maj� jakie� tajemnice, gorsz� stron� osobowo�ci, ka�dy cz�owiek – przynajmniej teoretycznie – zdolny jest do pope�niania morderstwa. Os�d takiego czynu w wybranych sytuacjach wcale nie musi by� jednoznaczny. Czasami jedyna, sensowna droga ukarania z�oczy�cy wiedzie poza granicami prawa.

Uczynk�w farmera Wilfreda Jamesa – narratora „1922” nie usprawiedliwia ani umi�owanie ziemi ani ch�� uratowania jej przed zagarni�ciem przez wielk� firm�. James (jego alter ego nazywa si� Przechera) dopuszcza si� zab�jstwa, na domiar z�ego manipuluje synem i czyni go wsp�lnikiem krwawego mordu. Olbrzymie znaczenie ma r�wnie� to, kto zostaje przez nich u�miercony. Morderstwo to dopiero punkt wyj�cia do dalszych wydarze�. Dla m�odego ch�opaka oznacza ono pocz�tek staczania si� po r�wni pochy�ej, a i g��wnego oprawc�, czyli Wilfreda czeka nieweso�a przysz�o��. King rozci�gn�� tekst (co nie wszystkim czytelnikom si� spodoba), dzi�ki czemu m�g� uczyni� go bogatszym – pisarz naszkicowa� ameryka�sk� prowincj� i realia lat dwudziestych, gdzie� napomkn�� o korzeniach Wielkiego Kryzysu.

Zupe�nie inaczej ocenia� mo�na pisark� poczytnych krymina��w – Tess� Jean z noweli „Wielki kierowca”. Tess zostaje zgwa�cona i cudem unika �mierci. Skrajnie do�wiadczenia wywo�uj� reakcj� zmaltretowanego zwierz�tka, jednak po otrz��ni�ciu si� z szoku kobieta zaczyna my�le� bardzo klarownie. „Nowa” Tess (znowu drugie „ja”, tym razem zrodzone przez makabryczne wydarzenie) nie zg�asza si� na policj�, gdy� nie chce rozg�osu i ogl�dania swojej twarzy obok krzycz�cych nag��wk�w w tabloidach. Panna Jean postanawia si� zem�ci�. Dodatkowym bod�cem do dzia�ania jest pewno��, �e jej kat gwa�ci� i zabija� ju� wcze�niej i �e nadal b�dzie to robi�, dop�ki kto� go nie powstrzyma.

W „Dobrym interesie” chory na raka Dave Streeter spotyka osobliwego handlarza, kogo� pokroju pana Gaunta. �w sprzedawca oferuje us�ug�, kt�r� nazywa przed�u�aniem… �atwo si� domy�le�, co przed�u�aj� niekt�rzy m�czy�ni, ale Dave’a interesuje tylko �ycie. Poniewa� nic na tym �wiecie nie jest za darmo, za jego zdrowie i pomy�lno�� kto� b�dzie musia� zap�aci� bardzo wysok� cen�. Przecie� los nigdy nie jest fair ! Skopiowanie motywu ze „Sklepiku z marzeniami” nie przeszkadza w czerpaniu przyjemno�ci z lektury – rozwini�cie, a ju� szczeg�lnie zako�czenie znacz�co r�ni� „Dobry interes” od znanej powie�ci.

Tyle� przypadkowe, co wstrz�saj�ce znalezisko odmienia �ycie Darcy Anderson. �wiadczy ono o tym, �e Darcy od lat mieszka i dzieli ��ko z psychopat�. Wszystko staje na g�owie, gdy bliska osoba okazuje si� niebezpiecznym zwyrodnialcem. Jak to mo�liwe, �e nigdy nie domy�la�a si� prawdy o m�u? Jakie konsekwencje dla niej i dla doros�ych dzieci b�dzie mia�o ujawnienie ob��du Roberta? Co je�li obraz dobrego ojca i ma��onka by� jedynie z�o�onym k�amstwem, idealn� mask�?

Autor raczy czytelnika kilkoma brutalnymi, aczkolwiek zasadnymi opisami. W ich ilo�ci i dosadno�ci nie ma wi�c przesady – w ko�cu King to nie Ketchum. Wyczuwa si� nacisk na opowiedzenie historii bez ekspresowego tempa, z wyra�nym zag��bieniem si� w psyche postaci. Niewiele tu pozytyw�w, cho� pewnym pocieszeniem jest wyst�powanie takich ludzi, jak stary, nieust�pliwy detektyw, kt�ry cholernie powa�nie traktuje swoj� prac�. Smutny wniosek jest taki, �e w�a�ciwie nic nie o�wietla mroku. �adna gwiazda.

PS. Pos�owie King ko�czy s�owami: „[…] uwa�am, �e ludzie w wi�kszo�ci s� dobrzy. Wiem, �e ja jestem. To� c i e b i e� nie jestem do ko�ca pewny.”

_______________________________

AUTOR: Stephen King

TYTU�: Czarna bezgwiezdna noc

WYDAWNICTWO: Albatros

MOJA OCENA: 5/6

Biel – barwa o wielu znaczeniach

jareckr@NOSPAM.gazeta.pl — Sun, 6 May 2012 22:16:57 +0200

Pierwsza powie�� Francuza to klimatyczny krymina�/ thriller. Recenzja na�

portalu Poltergeist. Do przeczytania tutaj.

_____________________________

AUTOR: Bernard Minier

TYTU�: Bielszy odcie� �mierci

WYDAWNICTWO: Rebis

MOJA OCENA: 5,5/6

Czytamy Fantastyk�!

jareckr@NOSPAM.gazeta.pl — Wed, 2 May 2012 22:52:17 +0200

Dzi�, troch� przypadkowo, trafi�em na informacj� o blogowej akcji, rozpocz�tej przez dwie panie: Felicj� i Nik�. Z przyjemno�ci� do niej do��czam, w bocznej szpalcie umieszczam logo, a informacj� �l� dalej w sie�:

Nasza akcja ma na celu promocj� fantastyki w�r�d czytelnik�w, a tak�e zgromadzenie w jednym miejscu recenzji najbardziej warto�ciowych ksi��ek z tego gatunku. Je�eli lubicie czyta� ksi��ki Sapkowskiego czy Tolkiena, mo�ecie przy��czy� si� do nas!

Aby przyst�pi� do koalicji blog�w „Czytamy fantastyk�” wystarczy:

1. Napisa� o akcji na swoim blogu i odpowiedzie� na trzy pytania:

Jakie s� Twoje ulubione ksi��ki z gatunku fantastyka?

Jakie ksi��ki fantastyczne zrecenzowa�a�/e� na swoim blogu? (tu koniecznie prosimy o umieszczenie link�w)
Jakie ksi��ki fantastyczne zamierzasz nied�ugo przeczyta�?

2. Umie�ci� na swoim blogu logo akcji.

��<a href="http://czytamyfantastyke.blox.pl/"><img src="http://cowartoprzeczytac.blox.pl/resource/czytamyfantastyke200.jpg" /></a>

Utworzy�y�my specjalny blog – baz� recenzji, do kt�rego tworzenia ka�dy z Was mo�e si� przyczyni�: http://czytamyfantastyke.blox.pl/

B�dziemy na nim umieszcza� recenzje ksi��ek fantastycznych lub linki do nich. Zorganizujemy konkursy z nagrodami ksi��kowymi i stworzymy rankingi najlepszych pisarzy fantasy i SF. Bardzo liczymy na Wasz� pomoc i kreatywno��. Niech wszyscy dowiedz� si�, �e warto czyta� fantastyk�!

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Teraz moje odpowiedzi:

1. Jakie s� Twoje ulubione ksi��ki z gatunku fantastyka?

Sporo ich, wi�c troch� si� ogranicz�. Z polskiego podw�rka na pewno:

- Sapkowskiego opowiadania i saga o Wied�minie oraz trylogia husycka,

- Huberatha „Gniazdo �wiat�w” , „Balsam d�ugiego po�egnania”,

- Lema „Solaris” , „Opowie�ci o Pilocie Pirxie” , zbi�r „Fantastyczny Lem”,

- Dukaja „Xavras Wy�ryn”, „Czarne oceany” , „Inne pie�ni”,

- Twardocha „Wieczny Grunwald” (powiedzmy, �e to blisko fantastyki),

Z zagranicznych rzeczy:

- najwa�niejsze powie�ci Dicka plus 5 tom�w opowiada�,

- „1984” Orwella,

- „Mistrz i Ma�gorzata” wiadomo kogo (realizm magiczny),

- „Droga” McCarthy’ego,

- „Gra Endera” Carda,

- „Hyperion” Simmonsa,

- „�lepowidzenie” Wattsa, „Rzeka bog�w” McDonalda, ksi��ka Bacigalupiego,

- „Piknik…” Strugackich i chyba „Metro 2033” Glukhovskiego,

- „Niebezpieczne wizje” jako antologia-klasyk,

- chyba cyberpunkowe powie�ci Gibsona.

Znaj�c �ycie na pewno o czym� zapomnia�em.

2. Jakie ksi��ki fantastyczne zrecenzowa�e� na swoim blogu?

- P. Anderson „Stanie si� czas”

- antologia „Kroki w nieznane 2010”

- antologia „Rakietowe szlaki 1”

- antologia „Jeszcze nie zgin�a”

- P. Bacigalupi „Nakr�cana dziewczyna/ Pompa numer sze��”

- M. Carey „M�j w�asny diabe�”

- T. Disch „Ob�z koncentracji”

- J. Dukaj „Inne pie�ni”

- J. Dukaj „Kr�l B�lu”

- G. Egan „Stan wyczerpania”

- P. J. Farmer „Gdzie wasze cia�a porzucone”

- D. Glukhovsky „Metro 2033”

- S. King „Sklepik z marzeniami”

- S. King „Wielki marsz”

- T. Ko�odziejczak „Kolory sztandar�w”

- M. L. Kossakowska „Siewca wiatru”

- S. �ukjanienko „Fa�szywe lustra”

- I. McDonald „Rzeka bog�w”

- R. Morgan „Zbudzone furie”

- J. Piekara „Ja, inkwizytor. Dotyk z�a”

- K.S. Robinson „Dziki brzeg”

- K.S. Robinson „Lata ry�u i soli”

- D. Simmons „Upadek Hyperiona”

- A. i B. Strugaccy „Piknik na skraju drogi”

- S. Twardoch „Sternberg” (historia alternatywna)

- S. Twardoch „Wieczny Grunwald” (g��wnym nurt/ powie�� historyczna/ fantastyka)

- R. Wegner „ Opowie�ci z meekha�skiego pogranicza. P�noc – Po�udnie”

Trzy powie�ci: „Na skrzyd�ach pie�ni” Discha, „Nokturny” Connolly’ego oraz „Bramy strachu” Ziemia�skiego zrecenzowa�em dla Poltergeista – teksty s� dost�pne tylko na tym portalu.

3. Jakie ksi��ki fantastyczne zamierzasz nied�ugo przeczyta�?

W pierwszej kolejno�ci te, kt�re stoj� na p�kach. �wietnie zapowiadaj� si� dwa zbiory opowiada�: jeden Resnicka, drugi – Kuttnera. Ca�y czas czekaj� „Ameryka�scy bogowie”, „Gromow�adny” Gilmana , „Genesis” Becketta, „Dallas’63” Kinga, „Rozgwiazda” Wattsa i wiele innych. Musz� te� wzi�� si� za pozycje z serii uczta wyobra�ni oraz dalsze tomy „Rakietowych szlak�w”.

Radziecki moloch i jego upadek

jareckr@NOSPAM.gazeta.pl — Mon, 30 Apr 2012 23:18:14 +0200

Ryszard Kapu�ci�ski by�, obok Stanis�awa Lema, jednym z najcz�ciej t�umaczonych polskich pisarzy. Patrz�c na jego dorobek ksi��kowy, opieraj�cy si� na wyj�tkowych umiej�tno�ciach obserwatorskich, dziennikarskich i literackich, nie powinno to nikogo dziwi�. Wydane w 1993 roku „Imperium” jest jednym z najwa�niejszych dzie�� „cesarza reporta�u”. Ksi��ka to zbi�r relacji z podr�y do ZSRR, podzielony na trzy cz�ci: „pierwsze spotkania” dotycz� lat 1939-1967, cz�� druga i najobszerniejsza – „z lotu ptaka” – okresu 1989-1991, czyli schy�ku radzieckiego molocha, „ci�g dalszy trwa” stanowi natomiast rodzaj podsumowania. Wersj� wydan� przez Agor� – tak, jak wszystkie „Dzie�a wybrane” Kapu�ci�skiego – wzbogaca zamieszczony na ko�cu esej zagranicznego autora.

Oczami siedmioletniego Ryszarda obserwujemy wydarzenia w zaj�tym przez armi� czerwon� Pi�sku. Nocna „wizyta” enkawudzist�w w domu rodzinnym (ojciec by� polskim oficerem), strach matki, masowe wyw�zki, mr�z i g��d na zawsze pozosta�y w pami�ci pisarza. Z wiadomych (dla nas) przyczyn w szkole ca�y czas ubywa dzieci, a pewnego dnia w klasie nie pojawia si� lubiany nauczyciel. W roku 1958 Kapu�ci�ski przemierza bezkresne po�acie ZSRR, b�d�c pasa�erem kolei transsyberyjskiej. Pa�stwo radzieckie jawi si� jako olbrzym spowity �nie�n� biel�, a ta bywa tyle� pi�kna (z perspektywy pasa�era), co mordercza (dla kogo�, kto znajduje si� na zewn�trz). Reporter pisze o granicach r�nego rodzaju – nie tylko pa�stwowych i przyrodniczych, ale r�wnie� tych istniej�cych w ludzkich m�zgach, przywo�uje wspomnienia polskiego genera�a zes�anego na Sybir po powstaniu ko�ciuszkowskim. W poci�gu raczej trudno o nawi�zanie jakiegokolwiek kontaktu, bo cudzoziemiec zawsze jest kim� podejrzanym.

O tym, �e ZSRR nie by� monolitem przekonujemy si� w rozdziale „Po�udnie, 67”. Autor odwiedza siedem republik: Gruzj�, Armeni�, Azerbejd�an, Turkmeni�, Tad�ykistan, Kirgizj� oraz Uzbekistan. W ojczy�nie Stalina ogromne wra�enie robi miasto wykute w skale, a zaserwowany przez Kapu�ci�skiego opis nieroz��cznej pary koniak-d�b jest po prostu zniewalaj�cy. Ormianie okazuj� si� narodem o starej kulturze, kt�ry w obliczu ci�g�ego zagro�enia wykszta�ci� nadzwyczajne zdolno�ci w dziedzinie t�umaczenia i kopiowania ksi�g. Azerbejd�an obfituje w z�o�a ropy naftowej, Turkmenia – w tereny pustynne (woda to najwi�kszy skarb) i zamieszkuj�ce je koczownicze plemiona, za� Tad�ykistan – w obszary rolnicze. W relacji z Uzbekistanu na g��wny plan wysuwa si� posta� okrutnego w�adcy, a zarazem konesera sztuki z prze�omu XIV i XV wieku – Timura (Tamerlana).

Kolejne zetkni�cie z tytu�owym Imperium ma miejsce po latach, jesieni� 1989 roku. To ju� zupe�nie inny czas. Kryzys, jaki prze�ywa�o radzieckie pa�stwo �ledzono na �wiecie z uwag�, ale i niepokojem. Jak� drog� obierze kraj, kt�rego dotychczasowi w�adcy (biali i czerwoni) byli niczym bogowie? Kapu�ci�ski odwiedza Moskw� i republiki w niezwykle wa�nym, prze�omowym okresie. W reporta�ach cz�ci drugiej, poza ukazaniem dokonuj�cych si� zmian, zmierzaj�cych do ostatecznego rozpadu molocha, znajdziemy r�wnie� mroczne historie z sowieckiej przesz�o�ci (wielki g��d na Ukrainie, dehumanizacja w �agrach, stalinowskie czystki). Marnotrawstwo ludzkiej energii i zasob�w materialnych to nic w por�wnaniu z pogard� dla �ycia jednostek. Dziesi�ciolecia terroru, represji, n�dzy, upokorze� i bezsensownego po�wi�cenia stworzy�y ludzi okre�lanych mianem homo sovieticus . Homo sovieticus nie zadaje pyta�, bo s� niebezpieczne i stanowi� domen� �ledczych, ci�gle zgina kark, jest zastraszony, apatyczny i zrezygnowany, a bezmy�lno�� rz�dz�cych traktuje jak rodzaj naturalnego kataklizmu, kt�remu w �aden spos�b nie da si� zaradzi�. Innymi s�owy: to cz�owiek psychicznie, a cz�sto tak�e fizycznie, okaleczony. Najmocniej wida� to chyba w zag��biu w�gla kamiennego w Workucie, gdzie znajdowa� si� zesp� kilkunastu oboz�w pracy. W 1990 roku, nawet gdy ju� dochodzi do strajku, tutejsi g�rnicy nie potrafi� rozmawia� z dyrekcj� (ani nawet wybra� kogo�, kto godnie by ich reprezentowa�) i �atwo daj� si� zwie��.

To, co wcze�niej by�o nie do pomy�lenia, czyli derusyfikacja i obecno�� na ulicach uzbrojonych oddzia��w fedain�w, ma miejsce mi�dzy innymi w Armenii. Nag�y brak bata powoduje od�ywanie licznych tendencji niepodleg�o�ciowych, ale tak�e nacjonalistycznych, a co za tym idzie – odmro�enie wszelkich istniej�cych wa�ni i spor�w terytorialnych. Kapu�ci�ski trafia do G�rnego Karabachu w najgor�tszym momencie, by pozna� „ma�y �wiat” Ormian – chrze�cijan otoczonych zewsz�d przez wyznawc�w islamu. Jak si� tam dosta�? To ju� ca�a, odr�bna i emocjonuj�ca opowie��. Lata 1989-1991 to tak�e okres rozkwitu wszelakich mafii oraz �atwiejszego dost�pu do broni. A bieda jest nadal, nawet tam, gdzie na du�� skal� wydobywa si� diamenty, rop� naftow�, z�oto czy srebro. W Azji �rodkowej pod wp�ywem dzia�ania komunistycznych elit, kt�re zmusi�y lokaln� ludno�� do uprawy bawe�ny, dosz�o do wyschni�cia rzek i zaburzenia ekosystemu – kiedy� �yzne i kwitn�ce obszary zamieni�y si� w pustynie. Baszkiri� natomiast zamieniono w chemiczny poligon, czego rezultatem by�o zatrucie �rodowiska i ludzi fenolem. Ale s� te� i pozytywy – Rosjanie po odkneblowaniu ust zaczynaj� m�wi�, zwierza� si�, czasem wr�cz �ywio�owo dyskutowa�.

W cz�ci zamykaj�cej ksi��k� autor pisze o utracie kontroli (przez wiele lat obsesyjnej i drobiazgowej) przez Moskw�, o wydarzeniach zwi�zanych z Gorbaczowem i Jelcynem, a wi�c o pierestrojce, puczu, rozpadzie ZSRR, rozczarowaniach spo�ecze�stwa. Ponad to wskazuje na problemy zwi�zane z pozosta�o�ciami po upadku systemu i zadaje pytania dotycz�ce przysz�o�ci Rosji.

Ka�dy z tekst�w sprawia wra�enie skrojonego na miar�, jakby odmierzonego z niemal aptekarsk� precyzj�. Czyta� t� ksi��k� to jak przegl�da� starannie dobrane widok�wki, cz�sto pe�ne tragizmu, smutku, �mierci, ale te� zadziwiaj�ce i fascynuj�ce. Jak du�o dostrzega� Kapu�ci�ski, a co uchodzi�oby uwadze innych! Co wa�niejsze, w mnogo�ci narod�w, w ogromie terytorialnym Imperium pisarz potrafi� zobaczy� cz�owieka. Nie interesowa�y go – tak jak innych reporter�w – postacie z telewizyjnych news�w, tylko uczestnicy szarego �ycia. Spostrze�enia dotycz�ce ludzi, kultury i mentalno�ci ubiera� w kszta�tne zdania, kt�re stworzy�y barwn�, pe�n� ciekawostek opowie��. Imponuje ilo�� cytowanych ksi��ek – jest Czechow, Dostojewski, Herling-Grudzi�ski, Mickiewicz, Pipes, Schulz, Sienkiewicz, To�stoj, Wells i wielu, wielu innych. „Imperium” to nie zestaw suchych reporta�y, ale czarowanie fraz� – od pierwszej do ostatniej kartki mamy do czynienia z lektur� napisan� niezwykle p�ynnie. Racj� mia� autor eseju, Adam Hochschild – Kapu�ci�ski uprawia� magiczne dziennikarstwo!
____________________________

AUTOR: Ryszard Kapu�ci�ski

TYTU�: Imperium

WYDAWNICTWO: Agora

MOJA OCENA: 5,5/6

Rewolucja i kontrrewolucja

jareckr@NOSPAM.gazeta.pl — Tue, 24 Apr 2012 22:05:53 +0200

Gdyby zacnych, wsp�czesnych prozaik�w podzieli� na p�odz�cych grube, fabularnie rozbudowane tomy oraz tych, kt�rzy sk�aniaj� si� ku kr�tszym, bardziej „skondensowanym” tekstom, Szczepan Twardoch bez w�tpienia znalaz�by si� w drugiej grupie. Jego powie�ciowy debiut – „Sternberg” ma (zaledwie) trzysta stron i charakter osadzonej w ko�cu osiemnastego wieku fikcji historycznej. Za�o�enie jest takie, �e krwawa rewolucja nie wybuch�a we Francji (w Pary�u mia�a miejsce rewolucja aksamitna), lecz na terenie Austro-W�gier, gdzie, po egzekucji cesarza i okresie terroru, do g�osu ponownie dochodzi mocno przetrzebiona arystokracja.

Najwa�niejszymi postaciami s� dwaj bli�niacy, hrabiowscy synowie – Carl i Alexander Sternbergowie. Pierwszy to cz�owiek ze wszelkimi talentami potrzebnymi do zrobienia kariery w polityce, rozumiej�cy potrzeb� tymczasowych porozumie� i ust�pstw na drodze do odleg�ego celu. Alexander jest niemal ca�kowitym przeciwie�stwem brata – porywczy i bojowy nie uznaje kompromis�w ani p�rodk�w. Poza wi�zami krwi ��czy ich ch�� zemsty na nowych w�adzach oraz pragnienie restauracji monarchii. Nic dziwnego, �e przy tak rozbie�nych charakterach mi�dzy m�odzie�cami dochodzi do spi��, a z czasem – do wyboru diametralnie r�nych, �yciowych �cie�ek. Carl wraz z przyjacielem staraj� si� ugra� co� przez wej�cie w uk�ad z bardziej umiarkowanym rewolucyjnym przyw�dc�. Po po��czeniu si� dokonuj� zamachu stanu i powo�uj� do �ycia drug�, mniej czerwon� Republik�. W nowym rz�dzie Carl zostaje kim� w rodzaju ministra wojny, Alexander natomiast wst�puje w szeregi g�rskich partyzant�w pod wodz� charyzmatycznego pu�kownika von Hessego.

Wydarzenia �ledzimy z wielu perspektyw, pisarz nie raz zmienia rodzaj narracji. Prolog to opowie�� Rudolfa Steinera, majordomusa domu Sternberg, kt�ry wspomina czasy przedrewolucyjne, gdy bli�niacy byli jeszcze nastolatkami. Narratorami (poza trzecioosobowym) w poszczeg�lnych rozdzia�ach s� tak�e: szlachcic nazwiskiem von Rakotsch, sam Carl oraz pewien feldfebel – Polak w austro-w�gierskiej armii. Rzeczywisto�� lat 1790-1795 tej alternatywnej historii poznajemy cz�ciowo za spraw� listu matki Sternberg�w, adresowanego do siostry mieszkaj�cej w Prusach, za� punkt widzenia Alexa – dzi�ki kr�tkim fragmentom z jego dziennika.

Forma powie�ci niew�tpliwie ma swoje zalety i urok, troch� szkoda jednak, �e autor nie pokusi� si� o jej rozpisanie, bo „materia�u” spokojnie wystarczy�oby na ksi��k� o dwa razy wi�kszej obj�to�ci. Twardoch ma wyczucie do ukazywaniu prawd o przewrotach i kole dziej�w, a nade wszystko – do przedstawiania ludzkich los�w, tragicznie wplecionych w krwaw� histori�. Polityka, przemoc, burzliwe zmiany (tak�e obyczajowe), rodz�ca si� idea pa�stwa narodowego, wendetty, bezwzgl�dne egzekucje oraz b�yskawiczne awanse spo�eczne – tego w „Sternbergu” jest pod dostatkiem. W ca�ym tym zam�cie nie mo�na pomin�� wojen z Rosj� oraz buntuj�cych si� nacji s�owia�skich, w tym oczywi�cie Polak�w. Na kartach powie�ci dochodzi do prze�omu w dziedzinie wojskowo�ci; pojawienie si� nowego typu karabin�w raz na zawsze zmienia spos�b prowadzenia bitew. Wida� zami�owanie pisarza do broni bia�ej oraz palnej – rozeznanie w temacie zdecydowanie procentuje. Najwa�niejsze, �e klimat epoki zosta� oddany ze znawstwem i – pomimo brutalno�ci – pewn� elegancj�, wi�c mi�o�nicy historii nie powinni narzeka�.

Twardoch potrafi bawi� si� w pe�ni �wiadome �onglowanie faktami i postaciami autentycznymi. W „Sternbergu” na kr�tko pojawia si� Ernst R�hm jako rewolucyjny herszt (homoseksualny, tak jak dow�dca SA), zamordowany podczas zaplanowanej na szerok� skal� akcji, a jeden z bohater�w staje si� w ko�cu F�hrerem (zgadnijcie kto). Mozart �yje i ma si� dobrze – czego nie mo�na powiedzie� o Salierim – cho� prowadzi si� nie najlepiej. Takich przyk�ad�w mo�na by poda� znacznie wi�cej. Aby ca�o�� smakowa�a lepiej, Twardoch gdzieniegdzie dorzuci� odrobin� ironii w stylu Sapkowskiego (niekompetentny genera�, republika�scy poborcy podatk�w).

C� wi�cej napisa�? Po prostu zuch ksi��ka!

PS. Je�li Twardoch wyda jeszcze dwie-trzy ksi��ki na poziomie „Wiecznego Grunwaldu” i zbioru „Tak jest dobrze” , chyba zaczn� go tytu�owa� Master . Ju� nied�ugo – „Morfina”.
____________________________

AUTOR: Szczepan Twardoch

TYTU�: Sternberg

WYDAWNICTWO: SuperNOWA

MOJA OCENA: 5/6

Dukajowa Forma i Materia (subiektywna nie-recenzja)

jareckr@NOSPAM.gazeta.pl — Tue, 17 Apr 2012 20:02:32 +0200

Leukippos i Demokryt mylili si�. Ca�a Materia nie sk�ada si� z atom�w, tylko z czterech �ywio��w: Ognia ( pyru ), Wody ( hydoru ), Powietrza ( aeru ) i Ziemi ( ge ). W przypadku cia� niebieskich m�wi si� o dodatkowym, pi�tym �ywiole – uranoizie , aetherze (podobno w makinach wykorzystuj� go Ksi�ycanie). Dlaczego poszczeg�lne przedmioty r�ni� si� od siebie? Poniewa� r�ne s� proporcje pomi�dzy zawartymi w nich sk�adnikami-�ywio�ami. Tak jak wodzie kszta�t nadaje naczynie, do kt�rego j� wlewamy, tak Materia jest organizowana i okre�lana przez Form�. Cz�owiek jako jedyny posiada wiedz� o naturze rzeczywisto�ci i ma moc zmiany Formy nie tylko samego siebie, ale i wszystkich otaczaj�cych go rzeczy i stworze�. Ostateczn� posta� Materii potrafi� nadawa� teknitesi , za� p�boscy kratistosi permanentnie wp�ywaj� na spo�ecze�stwa i keros w swoich strefach oddzia�ywania ( anthosach ) na ca�ej ziemi. À propos naszej planety – to s�o�ce obraca si� wok� niej, a nie na odwr�t. Kratistosi zawieraj� sojusze, co jaki� czas prowadz� wielkie wojny, a najpot�niejszy z nich – Czarnoksi�nik, Olbrzym Uralski, Wieczny Wdowiec, Maksym Rog jest suzerenem Moskwy. Za punkt odniesienia dla dat przyjmuje si� upadek Rzymu (PUR), w hierarchii spo�ecznej funkcjonuje aristokracja oraz ludzie o najs�abszej Formie, czyli niewolnicy.

Oto �wiat z „Innych pie�ni” – s�ynnej, nagrodzonej Zajdlem powie�ci Jacka Dukaja. Wykorzystuj�c swoje wykszta�cenie, za punkt wyj�cia pisarz przyj�� teorie Arystotelesa i Empedoklesa. A w co je rozwin��? W ksi��k� niepowtarzaln�, daj�c� czytelnikom olbrzymie pole do interpretacji i okazj� do dyskusji – aby si� o tym przekona�, wystarczy poczyta� internetowe artyku�y, komentarze pod recenzjami czy fora tematyczne. „Inne pie�ni” dowodz�, �e umys� Dukaja stanowi bezbrze�n� krain� niczym nieskr�powanej wyobra�ni. Nie tylko na tym, rzecz jasna, opiera si� fenomen autora, kt�ry operuje i eksperymentuje z j�zykiem w spos�b swobodny i tylko dla niego charakterystyczny. W zwi�zku z tym w tek�cie nie zabrak�o neologizm�w – zar�wno s��w zmodyfikowanych na mod�� greck�, jak i zupe�nie nowych, stworzonych na potrzeby wykreowanego �wiata (ma�a pr�bka w pierwszym akapicie). Momentami trudno oprze� si� wra�eniu, �e Dukaj za pomoc� wyraz�w i zda� maluje fantastyczne obrazy – nieprawdopodobne, nierzeczywiste, fascynuj�ce; tym samym wprowadza literatur� na wy�szy, „tr�jwymiarowy” poziom. W por�wnaniu z wydan� p�niej „Perfekcyjn� niedoskona�o�ci�”, omawiana powie�� jest du�o bardziej klarowna, co nie oznacza bynajmniej, �e �atwa i dla czytelnika niewymagaj�ca. Poza obszernymi fragmentami, kt�re czyta si� nadzwyczaj g�adko, natrafiamy na ca�e akapity, wymagaj�ce powt�rnego przeczytania. Co najwa�niejsze – warto to zrobi�!

Na ok�adce napisano, i� „Inne pie�ni” mo�na czyta� na wiele sposob�w, bo to w jakiej� cz�ci ksi��ka przygodowa, fantasy, sf oraz traktat filozoficzny. I z ca�� pewno�ci� tak jest, co dostrze�e ka�dy czytaj�cy. Elementy przygodowe – s�. Fantasy? Ale� prosz� bardzo – wojna, uk�ady i polityka, obleganie miast, ujednolicona, najemna armia zwana Horrorem czy wreszcie starcie protagonisty (dysponuj�cego pot�nymi broniami-artefaktami) z Maksymem Rogiem. Takie oznaczanie poszczeg�lnych cz�ci sk�adowych powie�ci nie jest jednak najwa�niejsze i lepiej zaj�� si� dociekaniem co te� Dukaj ma do powiedzenia. Dla mnie na jeden z pierwszych plan�w wysuwa si� kwestia starcia ludzkich Form – we wzajemnych relacjach kt�ra� bierze g�r�, kto� jest silniejszy („Mi�dzy silnymi a s�abymi nie ma mi�o�ci, szacunku, wdzi�czno�ci. Jest tylko gwa�t”), zawsze wyst�puje jaki� rodzaj podleg�o�ci, cho� niekoniecznie w sensie dos�ownym. W pewien spos�b rze�bimy siebie, w rozmaitych sytuacjach przyjmujemy konkretne modele zachowa� i konwenanse, ale te� wp�ywamy na bli�nich i w mniejszym lub wi�kszym stopniu kszta�tujemy ich, sami r�wnie� podlegaj�c takim wp�ywom. Czy istnieje ucieczka od Form?

Bohaterowie prowadz� dyskusje filozoficzne, religijne (Chrystus jako �ydowski kratistos ), dociekaj� struktury rzeczywisto�ci, snuj� refleksje o cz�owieku (spostrze�enia Ksi�ycanki Aurelii). Najwa�niejszy jest esthlos Hieronim Berbelek (teraz pytanie: dlaczego autor z rozmys�em obdarza protagonist� tak „niepowa�nym” nazwiskiem?) – wsp�w�a�ciciel kompanii kupieckiej, kiedy� najwi�kszy strategos Europy. Strategos przegra� tylko raz – w Kolenicy, kapituluj�c przed moc� anthosu Czarnoksi�nika. Jako jedyny opiera� si� mu wyj�tkowo d�ugo (inni obro�cy miasta ju� dawno ulegli), a podczas bezpo�redniej konfrontacji by� jeszcze w stanie naplu� przeciwnikowi w twarz. Berbelek zosta� z�amany, utraci� dawn� Form� i �wietno��. Na przestrzeni pi�ciuset stron mamy okazj� obserwowa�, jak j� odzyskuje (czego odbiciem jest wp�yw na otoczenie i wygl�d zewn�trzny), by sta� si� Kratistob�jc�, kt�rego obawiaj� si� wszystkie Pot�gi. Jest wi�c Pan Berbelek postaci� – je�li mo�na tak powiedzie� – hiperdynamiczn�.

Na d�ugo przed przeistoczeniem si� w Kratistob�jc� , bohater wraz z dzie�mi i tajemnicz�, pi�kn� esthle Szulim� (silna Forma) wyrusza do Afryki, by odkry� Krzywe Krainy. Wraz z zag��bianiem si� w nieznany i gro�ny l�d uczestnicy wyprawy obserwuj� coraz to dziwniejsze przypadki kakomorfii – wymykaj�ce si� klasyfikacji twory fauny i flory, pozbawione znanych Form. Im dalej w d�ungl�, tym gorzej – kakomorfia dotyka ludzi ( aristokraci wykazuj� wi�ksz� odporno��) i zwierz�ta poci�gowe z ekspedycji, mieszaj� si� �ywio�y, nic nie jest takie, jakie by� powinno. Co w takim razie drzemie w centrum Skoliodoi, w samym sercu Skrzywienia? To dopiero dwie pi�te ksi��ki, bo Berbelek trafi jeszcze na Ksi�yc, b�d�cy domen� niegdy� wygnanej kratisty Illei Okrutnej, stoczy niejedn� bitw�, a tak�e odwiedzi… Moskw�. W finale czeka go decyduj�ce starcie ze Skrzywieniem w kosmosie. Pisarz zamyka wszystko wielce niejednoznacznie – jak zinterpretowa� ostatnie zdanie?

Czym w og�le jest Skoliodoi ? Czy to chaos w najczystszej postaci, a wi�c tak�e pocz�tek wszystkiego? Czy racj� ma pewien sofistes twierdz�c, �e Skrzywienia nie dotycz� takie poj�cia jak czas i miejsce? Jak wygl�da�aby demokracja w �wiecie powie�ci – rzeczywi�cie oznacza�aby spo�eczn� kakomorfi� , w kt�rej roztapia si� ka�da Forma? Wszystko, co napisa�em w niniejszym wpisie, ��cznie z powy�szymi pytaniami, to tylko wierzcho�ek ogromnego drzewa o wielu rozro�ni�tych ga��ziach. Pr�by policzenia mniejszych i wi�kszych smaczk�w, nie m�wi�c ju� o ich opisywaniu, spe�z�yby na niczym. W przypadku Dukaja s�owo oryginalno�� to za ma�o, nale�a�oby raczej napisa� ORYGINALNO�� – jakim� wyzwaniem by�aby dla filmowc�w ekranizacja „Innych pie�ni” ! Jedyne zastrze�enia kieruj� pod adresem rdzenia fabu�y, cho� ca�y czas zastanawiam si�, czy ma to znaczenie przy ksi��ce tak bogatej i wyj�tkowej. Nie mam w�tpliwo�ci, �e kiedy� do niej powr�c�, tak samo zrobi� zreszt� z „Perfekcyjn� niedoskona�o�ci�” i „Czarnymi oceanami” (kiedy�…).

By� mo�e Dukajowa proza jest niczym klasowa whisky, kt�r� nale�y smakowa� powoli, by m�c si� ni� delektowa�. By� zainteresowanym literatur� fantastyczn� i nie mierzy� si� z tw�rczo�ci� tego autora to troch� tak, jakby nie podj�� rzuconej przez niego r�kawicy, okazuj�c intelektualne tch�rzostwo.
___________________________

AUTOR: Jacek Dukaj

TYTU�: Inne pie�ni

WYDAWNICTWO: Literackie

MOJA OCENA: 5,5/6